امروز: شنبه ۲۸-مرداد-۱۳۹۶ / السبت 27-ذو القعدة-1438 / Saturday 2017-August-19

مناسبت روز
پیام سایت :

مقاله مشکلات پژوهش در ایران

مقاله مشکلات پژوهش در ایران

 

اینک باتوجه به مطالب پیش گفته، بهتر می‌توانیم به وضعیت پژوهش و تحقیق در ایران پرداخته و روشن نماییم که از لحاظ تحقیقاتی در چه جایگاهی قرارداریم و از چه کمبودهایی در این خصوص رنج می‌بریم. بدون تردید تا نقاط ضعف ونقایص خویش را نشناسیم نخواهیم توانست در صدد رفع آنها برآییم. حقیقت مطلب این است که ایران نیز به عنوان یک کشور جهان سومی از سیطره سیاست‌های استعماری غرب در امان نبوده بلکه آسیب‌های فراوان دیده است. ما هرگز نباید فراموش کنیم که قدرت‌های سلطه‌جو ایران را به عنوان پایگاه اصلی استعمار در منطقه تلقی می‌کردند و همچنین حاکمیت طولانی استبداد باعث شده تا زمینه تفکر آزاد در جامعه ما خدشه‌دار شود. این حالت نه تنها شرایط مناسب برای رو آوردن به تحقیق را از بین برده بلکه انگیزه برای تحقیق را نیز، از جامعه برانداخته است. به‌طور خلاصه وجود عوامل نامناسب اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی از توسعه تحقیقات در کشور ما جلوگیری کرده‌است. بنا به این عوامل زمینه مساعدی برای پیشبرد برنامه‌های تحقیقاتی درایران وجود ندارد و بر اثر تداوم این عوامل است که جامعه ایرانی از “کمبود شدید محقق ” رنج می‌برد. با توجه به تعداد محدودی از آثار تحقیقاتی که هرساله در کشور ما منتشر می‌شود، می‌توان میزان بالای این کمبود را کاملا” حس کرد. بنا به آمار،تعداد محقق حرفه‌ای در کل جمعیت کشور ما از یک صد هزارم هم تجاوز نمی‌کند. باید توجه داشت با اتکا به تحقیق و انجام کارهای تحقیقاتی است که یک کشور می‌تواند خود رادر جهان مطرح کند. حال که به‌اهمیت پژوهش و تحقیق و برخی موانع و مشکلاتی که در امر پژوهش در ایران وجود دارد، اشاره شد بایستی به راهکارهای رفع این موانع و چاره‌سازی ها نیزاشاره داشت. ‪ ۱‬نخست اینکه ما با توجه به عوامل بازدارنده اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و تاریخی در ارتباط با پژوهش و پژوهشگری و آگاهی از مشکلات اساسی و بنیادین خود نباید در برنامه‌های اصلاحی خود به صورت ساده‌انگارانه برخورد کنیم و یا دچار خوش‌باوری شویم. ‪ ۲‬با توجه به کمبود شدید محقق در جامعه، این ضرورت بشدت احساس می‌شود

که باید از توان محققان فعلی استفاده کاملی بشود و در چنین شرایطی، از هدر دادن توان نیروهای محقق از طریق تکرار پژوهش‌ها و موضوع‌های بیهوده و غیرمرتبط با نیاز جامعه بپرهیزیم. ‪ ۳‬مسئله بعدی ضرورت هماهنگی بین رشته‌های مختلف دانشگاهی در مسایل تحقیقاتی است که این امرمنجر به پژوهشهای تکمیلی خواهد شد. ‪ ۴‬ضروری است برنامه‌ریزی‌های آموزشی در جهت تربیت محقق در جامعه انجام شود. در اینجا ذکر این نکته ضروری است که در کشور ما برغم مشکلات بنیادینی که در زمینه اقتصادی و اجتماعی برای توسعه پژوهش و تحقیق وجود دارد جامعه ما از نیروهای بالقوه و پتانسیل‌های بالایی از نظر تحقیقی برخوردار است . در صورتی که از این نیروها استفاده‌های درست و دقیقی شود می‌توان گامهای موثری در پیشبرد تحقیقات در کشور برداشت. نمونه‌هایی از این امکانات بالقوه در زمینه تحقیقاتی ابتدا در جهاد سازندگی و بعدها در جهاد کشاورزی و نیز در زمینه نظامی در طول ‪ ۸‬سال دفاع مقدس و در زمینه انرژی هسته‌ای نمود عینی یافته‌است. ‪ ۵‬از دیگر پتانسیل‌های قوی تحقیقی و پژوهشی کشور، حضور گسترده محققان ایرانی در خارج از کشور و در محافل تحقیقاتی جهان هست که جذب این محققان دور از وطن و علاقه‌مند به بازگشت ،به ما در پیشبرد امر تحقیق و استاندارد کردن تحقیقات ایرانی با پژوهشهای جهانی کمک زیادی می‌کند. جذب محققان چه در خارج و چه آنها که در داخل هستند کار ساده‌ای نیست و باید برای آنها جاذبه‌هایی ایجاد کرد که با رغبت و رضایت خاطر جذب موسسات و سازمان‌های تحقیقاتی کشور شوند.این جاذبه‌ها عبارتنداز: ‪ ۱‬ایجاد جاذبه‌های انتشاراتی و تحقیقاتی. یک محقق بیش از همه انتظار دارد که پس از زحماتی که راه تحقیق کشیده‌است اثرش منتشر بشود و ثمره تحقیقاتش را به صورت منتشر شده ببیند. ‪ ۲‬ایجاد جاذبه‌های اطلاعاتی برای محققان، یعنی با ایجاد و گسترش بانک‌های اطلاعاتی در موسسات تحقیقاتی، امکان گردآوری وتهیه داده‌های مورد نیاز پژوهشگران را فراهم کنیم.امکاناتی مانند بوجود آوردن کتابخانه‌های تخصصی و مناسب و نیز ارتباط گسترده باشبکه‌های اطلاعاتی ازجمله اینترنت ضروریات توسعه در امر پژوهش است. ‪ ۳‬رفع نیازهای معیشتی ، بی‌تردید ایجاد جاذبه‌های اقتصادی درجهت رفع نیازهای معیشتی از مهمترین مولفه‌های اساسی در گسترش فرهنگ پژوهشی در جامعه است . متاسفانه در کشور ما هنوز در بیشتر مراکز و موسسات تحقیقاتی حق التحقیق ،به ازاء کارهای فکری بر اساس ساعت است نه ارزش کار. این در حالی است که اساسی‌ترین مرحله تحقیق زمانی است که محقق به ظاهر به کاری اشتغال ندارد ، نشسته و فکر می‌کند. تصور کنید نتیجه کار اینشتین در مورد تئوری نسبیت که در ‪ ۲۴‬صفحه ارائه شد، چنانچه قراربود بر اساس تعداد صفحات نهایی مورد ارزشیابی قرار گیرد چند ساعت اضافه کار به اینشتین تعلق می‌گرفت ؟! پس برای ارزشیابی کار تحقیقی، زمان‌سنجی کار درستی نیست بلکه باید بنا به ارزش و اهمیت تحقیق، کار سنجیده شود و محقق از نظر مالی خیالش آسوده و دغدغه معیشتی و مالی نداشته باشد. ‪ ۴‬ایجاد جاذبه‌های بین‌المللی، بسیاری از محققان ایرانی علاقه‌مند هستند که پژوهش‌های آنها در مجامع تحقیقاتی و فرهنگی بین‌المللی مطرح بشود و نظریاتشان در چهار دیواری داخلی کشور محصور نماند تا امکان بحث،جدل وکنکاش بیشتری درباره آن در سطح جهانی وجودداشته باشد. پس لازم است که موسسات تحقیقاتی با برنامه‌ریزی‌های صحیح نسبت به برقراری ارتباط و همکاری با سازمانهای علمی ،آموزشی وفرهنگی مانند “یونسکو” و سایر موسسات فرهنگی در جهان اقدام کنند که محققان کشور بتوانند در سطح بین‌المللی هم تحقیقات خود را مطرح و با دنیای خارج ارتباط و تبادل‌نظر کنند، و نیز حضور محققان ایرانی در نشست‌ها و همایش‌های معتبر بین‌المللی به سهولت امکان پذیر باشد. به طورکلی اهم مشکلات در زمینه تحقیقاتی در کشور را می‌توان به صورت زیر بیان کرد: ‪ -۱‬مسایل فرهنگی: به جرات می‌توان گفت تحقیق در سطوح گوناگون کشور ما جزیی از فرهنگ نیست. نه در حوزه سیاست و اقتصاد و فرهنگ و جامعه و نه در سطح عامه مردم و خواص و مدیران و سیاستگذاران و تصمیم سازان و تصمیم گیران و مجریان، فرهنگ تحقیق وجود ندارد. این امر البته خود ناشی از دلایل متعددی است که مهم ترین آنها عدم احساس نیاز به تحقیق به دلیل وجود وابستگی و انحصارات و عدم وجود رقابت از بعد کیفیت و هزینه در همه حوزه‌ها و سطوح است. نکته قابل توجه آنکه، علی رغم وجود مشکلات متعدد در زمینه‌های گوناگون اجتماع، پرسشها و سوال‌های تحقیقاتی مورد نیاز کشور هنوز بدرستی احصا و تبیین نشده‌اند و با این حال متاسفانه پژوهش‌های انجام گرفته و در حال انجام کشور بیشتر با تکیه بر فرم صورت می‌پذیرد تا تکیه بر محتوا. ‪ -۲‬مشکلات مالی: از جمله سطح نازل سهم تحقیقات در تولید ناخالص ملی، سطح اندک سرمایه گذاری بخش خصوصی در فعالیت‌های تحقیقاتی و سطح نازل بهره برداری از ظرفیت های انسانی، مالی و فیزیکی تحقیقاتی است. ‪ -۳‬ضعف مدیریت: این مشکل به صورت گسسته بودن رابطه آموزش، تحقیقات و صنعت، حاکمیت قوانین دست و پاگیر اداری و مالی، ناکارآیی در مدیریت علمی، عدم تمرکز در سیاستگذاری، تمرکز زدایی در اجرا، عدم توجه به اولویت‌ها و نیازهای تحقیقاتی، ضعف جامع نگر، ابتلا به روزمرگی، فقدان نگرش آینده نگر، فقدان نظام نظارت و ارزیابی بر روند توسعه تحقیقات در کشور و مسایلی از این دست تجلی می‌یابد. ‪ -۴‬ضعف ارتباطات: که وجه مشخصه آن نامطلوب بودن ارتباطات میان بخش تحقیقات با اقتصاد،صنعت سیاست، فرهنگ و جامعه، ضعف ارتباط با دنیای پویای علم و فن آوری، ضعف مفرط پایگاه‌های اطلاع رسانی و مانند آن است. ‪ -۵‬ضعف نیروی انسانی: که در آن می‌توان به کمبود تعداد محققان، تساهل و کم کاری در ابداع و تولید دانش و تحمل نکردن مشکلات برای نیل به نتیجه تحقیق، سطح نازل دانش روز در میان محققان و پژوهشگران، ضعف جایگاه معنوی و اجتماعی محققان و موارد مشابه اشاره کرد. آنچه بیش از همه ضرورت آن احساس می‌شود و در روزگار ما در حکم کیمیاست، وجود جریانی فرهیخته، درد آشنا، آشنا به جایگاه پژوهش و معترف به ارزشمندی وجود محقق و پژوهشگر است که از عبودیت نظریه‌ها و آرا و دیدگاه‌های مسلط غربی در حوزه پژوهش، هم‌زمان با شناخت کامل آنها رهیده باشد و عقلانیت جاری و ساری در فرهنگ و سنن و رسوم این ملت را به درستی بشناسد و دغدغه او حل مشکلات عدیده کشور با تکیه بر توان نیروهای بومی از طریق ارتقای جایگاه پژوهش و پژوهشگری باشد.
عمادالدین فیاضی تحقیق و پژوهش در زندگی انسان دارای نقش بسیار بااهمیتی است و بدون تردید می‌توان پیشرفت‌های بشر در طی دوران‌های مختلف تاریخ را مدیون پژوهش و تحقیق دانست. انسان موجودی تجربی است به این معنا که حیات او در طول تاریخ به تدریج و براساس تجربیات نسلهای پیشین تکوین یافته و برخلاف موجودات دیگر که هر نسلی زندگی خود را از مبدا صفر آغاز می‌کند، انسانها بر بالای تجربه نسل‌های گذشته خود تولد می‌یابند و علت اینکه هر نسل از افراد بشر با نسل قبل و بعدش تفاوتهای آشکاری دارد همین مسئله است. تفاوتهای جزیی هر نسل با نسل دیگر، به‌تدریج انباشته می‌شود و تحول عظیمی را به‌وجود می‌آورد، به‌طوری که ما وقتی‌به انسانهای نخستین می‌اندیشیم درمی‌یابیم هیچ شباهتی با انسان امروزی ندارد و زندگی آنها کاملا” با انسان کنونی متفاوت است. بنابراین حتی اگر نسلهای متمادی بشر نسبت به نسلهای قبلی حالت ایستایی یا سیر قهقرایی داشته باشند باز در کل انسانها مسیر صعودی و تکاملی می‌پیمایند و هیچ نسلی از انسان نیست که زندگی خود را از نقطه صفر همچون مردمان نخستین آغاز کند. پس با دقت در تکوین و تکامل بشر به این نتیجه می‌رسیم که تکامل او بر اساس دو حرکت مشخص در هر نسل استوار است و این سیر تکاملی از آنجایی ناشی می‌شود که هریک از نسلهای انسانی دو وظیفه مشخص بر دوش دارد. نخست مساله دستیابی به تجربیات و اندیشه‌های علمی نسلهای گذشته و دیگر مساله نوآوری و افزودن بر تجربیات قبلی انسانها، که از آن به عنوان “پژوهش و تحقیق ” یاد می‌شود. مساله نوآوری و افزودن بر علم در واقع وظیفه هر یک از نسل‌های انسانی تلقی می‌شود. امروزه، دست‌یافتن به تجربیات و اندیشه‌های علمی پیشینیان، با گسترش نظام‌های تحقیقاتی در کشورهای مختلف صورت می‌گیرد و همه کشورهای جهان به‌دنبال این هستند که جهت دستیابی به تجربیات علمی گذشتگان روشهای بهتری در جهت تعلیم و تربیت و آموزش از طریق نظام‌های تحقیقاتی ایجاد کنند. درباره نوآوری در علم یا همان پژوهش نکته حایز اهمیت این است که در حال حاضر جوامعی که ما از آنها به عنوان جوامع پیشرفته یاد می‌کنیم موفقیت‌های خود را مدیون تحقیقات علمی می‌دانند. یعنی در حقیقت پیشرفت‌های عظیم و موفقیت‌های بزرگ در سایه توجه جدی به تحقیق و پژوهش به‌دست آمده است. متاسفانه در پنج قرن گذشته، کشورهای جهان سوم در این رسالت عظیم بشری سهم چندانی نداشتند در حالی که اکثر این کشورها قبل از این پنج قرن دارای دستاوردهای تمدنی بزرگی بودند و حتی بیشتر محققان معتقدند سرچشمه اصلی علم در شرق قرارداشت و از آنجا به غرب رفت. به دلیل عوامل مختلف کشورهای جهان سوم طی این مدت در تولید اندیشه‌های علمی شرکت فعالی نداشتند و عمدتا” به جوامع “مصرف‌کننده” اندیشه‌های علمی نبدیل شدند. در حالی که این روند در کشورهای صنعتی پیشرفته متفاوت است ،آنها همانگونه که نظامهای آموزشی جدید خود را ایجاد کرده و گسترش دادند اقدام به ایجاد نظامهای تحقیقاتی نیز کردند که با توجه به دستیابی به تجربیات گذشتگان روز بروز بر نوآوری و غنای خود افزودند. همانطور که گفته شد در کشورهای فقیر و جهان سوم تلاشهایی که در راه ایجاد نظامهای تحقیقاتی و پژوهشی صورت گرفته تا به حال به نتایج چندان مطلوبی منجر نشده است. پاسخ به این سوال که چرا کشورهای جهان سومی در زمینه ایجاد نظام‌های تحقیقی توفیق چندانی کسب نکردند،چندان ساده نیست. البته عوامل مختلفی مانند فقر اقتصادی، تاکارآمدی مدیریت تحقیقاتی، بودجه اندک تحقیقات ،اطلاع رسانی ناقص ،نداشتن مصونیت پژوهشگران، مشکلات معیشتی محققان،ارج ننهادن به دستاوردهای پژوهشی،عدم حمایت جدی دولت و ارگان‌های دولتی و بسیاری عوامل دیگر مطرح است. *** عواملی که سبب ناکارآیی پژوهش در جوامع توسعه نیافته است : این حقیقت را باید بپذیریم که در کشورهای جهان سوم اندیشه به اندازه کافی تولید نمی‌شود و اندیشه‌های پراکنده‌ای هم که به‌وجود می‌آیند با چرخش زندگی و ساختار جامعه پیوند برقرار نمی‌کنند و البته ذکر این نکته هم ضروری است که بخش اعظم و چشمگیری از اندیشه‌های تولید شده در کشورهای پیشرفته مرهون و مدیون تلاش پژوهشگران و محققان کشورهای جهان سوم است (در حالی که خوداین کشورها از وجودشان محرومند). در کشورهای پیشرفته جهان، محققان بخش مهمی از وقت خود را صرف آگاهی از نتیجه تحقیقات مشابه سایرین و کسب اطلاعات مربوط می‌کنند . بنابراین ، مراکز و شرکتهایی که بخواهند جایگاه خویش را در بازار فشرده رقابت جهانی حفظ کنند ، ناگزیرند ضمن اطلاع از پیشرفتهای تکنولوژیک حاصله ، روند آن پیشرفتها را نیز در سراسر جهان پیگیری کنند . به عنوان مثال ، شرکتهای ژاپنی ، اطلاعات را رگ حیاتی جنگ اقتصادی دانسته و حدود ‪ ۱/۵‬درصد از فروش سالیانه خود رابه مسئله جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات اختصاص می‌دهند در ژاپن ، مرکز اطلاعات علمی و تکنولوژیک که سازمانی دولتی است ، با پرسنلی حدود ‪ ۴۰۰‬نفر و بودجه‌ای معادل ‪ ۹۰۱‬میلیون ین – در سال ‪- ۱۹۸۷‬ همه ساله حدود ‪ ۱۱۰۰۰‬مجله علمی را جهت استخراج اطلاعات آن مجلات تجزیه و تحلیل می‌کند. در فرانسه به تحقیقات آکادمیک اهمیت وپژه‌ای داده می‌شود،طبق برآوردهای به عمل آمده، نرخ آکادمیک بودن تحقیقات‌فرانسه،‪ ۱/۲‬درصد بیشتر از انگلستان و آلمان،‪۱/۷‬درصد بیشتر از آمریکا و‪۲/۳‬درصد بیشتر از ژاپن بوده است در دنیای دانشگاهی ، میدان‌دیدها، که به درجه مشارکت در شبکه‌های تحقیقاتی بستگی دارد، توان راه یافتن سریع به اطلاعات پایه را که توسط رده‌های مختلف فراهم آمده سنجیده و به ارزشیابی بهره گیری ازاینگونه اطلاعات مبادرت می‌نمایند.از این لحاظ طی‌سالهای‪۱۹۸۰‬تحقیقات در کشور فرانسه از کارآیی بسیار بالایی برخوردار گردیده، تحقیقات فرانسه در جهان کتاب و انتشارات به کشور انگلستان راه یافته و از این طریق در جهت انتقال نتایج خود فراتر از زبان ملی گام برداشته و همکاری با محققان‌خارجی گسترش یافت. * تعداد پژوهشگران درحال حاضر، بالغ بر تعداد‪ ۱۲۰‬هزار پژوهشگر در سراسر کشور فرانسه به امر پژوهش مبادرت می‌نمایندکه از این میان تعداد ‪ ۶۷‬هزارمحقق دولتی و تعداد ‪ ۵۵‬هزارمحقق غیر دولتی می‌باشند.درحدود‪ %۵۰‬هزینه‌های پژوهشی توسط دولت تامین اعتبارمی‌گردد. بنا به آمارهایی که وجود دارد، تعداد محققان و پژوهشگران آمریکا نسبت به کل جمعیت آنها ‪ ۵۰‬هزارنفر در یک میلیون است. اما این درصد در جامعه ایران ‪ ۸۰‬نفر در یک میلیون است. * مراکز پژوهشی درحال حاضرمسوولیت رسیدگی بر امور پژوهشی کشور فرانسه برعهده وزارت آموزش و پرورش و وزارت پژوهش و فن‌آوری است.این در حالی‌است که وزارتخانه‌های دیگر ازجمله وزارت بهداشت، کشاورزی و اقتصاد از سازمانهای پژوهشی خاص خود برخوردارمی‌باشند. گفتنی است که عمده پژوهشهای کشور دردانشگاهها و سازمانهای دولتی همچون مرکز ملی پژوهش(‪ (CNRS‬وموسسه ملی بهداشت و پژوهش فرانسه(‪(Inserm‬ صورت می‌گیرد. علاوه براین دولت فرانسه از پژوهشهای غیردولتی و پژوهشهایی که درموسسات خصوصی به‌ویژه درحوزه‌های هوانوردی، الکترونیک، شیمی‌و داروسازی صورت می‌گیرد، حمایت می‌نماید. * گسست دانشگاه‌ها از مقوله پژوهش یک مسئله مهم برای درمان درد کشورهای جهان سومی این است که باید توجه داشته باشیم که دانشگاهها و مراکز علمی به عنوان مراکز تحقیقی هستند. بنابراین دانشگاهها در صورتی به رسالت خود واقف می‌شوند که ارتباط درستی با جامعه برقرار کنند. ارتباط بین جامعه و دانشگاههای جهان از انقلاب صنعتی به این طرف بیشتر شده است. پس دانشگاهها نمی‌توانند نسبت به مسائل پیرامون و جامعه خود بی‌تفاوت باشند. اگر کشوری می‌خواهد که در امر تحقیق موفق باشد باید بین مسائل جامعه و دانشگاه ارتباط برقرار کند. اگر در جامعه‌ای مسائلی مانند تورم، دوگانگی فرهنگی، قاچاق، فقر، بیکاری، اعتیاد ، خودفروشی و فحشا بیداد می‌کند، این مشکلات باید در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی آن مورد مطالعه قرار گیرد و راهکارهای مبارزه با آنها طراحی شود. زیرا در حقیقت مراکز دانشگاهی وتحقیقاتی کانونهای مطالعه و طراحی علمی و تحقیقی برای مقابله با این مسائل به شمار می‌آیند. این برداشت انحرافی که مسائل جای خود را دارند و مطالعات و تحقیقات دانشگاهی باید به دور از آنها طی طریق کنند باید از جوامع در حال توسعه رخت بربندد. نباید فراموش کنیم که طراحان سیاست‌های استعماری و کشورهای سلطه‌گر در جهان سعی می‌کنند که از طریق منزوی کردن دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی کشورهای جهان سوم و ایجاد گسست بین مسائل آموزش عالی و جامعه، قشر فارغ‌التحصیل و روشنفکر این کشورها را از مسائل جوامع خود بی‌خبر سازند. چرا که آنها خوب می‌دانند اگر قشر محقق و تحصیلکرده با اهرم‌های چاره‌ساز علمی وتحقیقی باجامعه شان هماهنگ بشوند نتایج مثبتی رابرای جامعه به ارمغان می‌آورند. کشورهای سلطه‌گر خیلی خوب می‌دانند که پیوند دانشگاه با جامعه توان مقاومت ملت‌ها را بالا می‌برد و این پیوند می‌تواند ریشه استعمار و استبداد را از جوامع براندازد.

مقاله مشکلات پژوهش در ایران

نظر خود را بگذارید .

تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به کانون مهندسین نور میباشد .

نقشه سایت
قالب وردپرس