امروز: دوشنبه ۳۰-مرداد-۱۳۹۶ / الإثنين 29-ذو القعدة-1438 / Monday 2017-August-21

مناسبت روز
پیام سایت :

مقاله فرار مغزها

مقاله فرار مغزها

 
تحقیق پیش روی تلاشی است برای به تصویر کشیدن موضوعی پنهان به نام” فرار مغزها”که به بررسی علل و عوامل خروج نیروهای متخصص ازکشور به قصد اقامت دائم در کشورهای مقصد می پردازد .
خواننده در ابتدا با شناسائی الزامات تحقیق ضرورت بحث را در می یابد و در ادامه اطلاعاتی در خصوص زوایای مختلف فرار مغزها بدست می آورد .
اطلاعاتی که برای جمع کردنشان ، مراجعه مستقیمی به ۱)افراد در شرف عزیمت و ۲)ایرانیان مقیم خارج از ایران صورت گرفته است .
موضوع فرار مغزها علی رقم ابعاد گسترده اثربخشی بربخشهای کلان جامعه مغفول ومهجور افتاده است و تا به حال تصمیمی جدی و اثر بخش در این مورد توسط مسئولین اجرائی کشور گرفته نشده است . در حالی که با مهار این پدیده میتوان به آینده ای پر بار امیدوار شد .زیرا از تخصص این افراد در داخل ایران استفاده می شود و موجبات رشد سریع کشور در تمامی زوایا را فراهم می کند .
در آخر تحقیق حاضر با ارائه راهکارهائی عملی سعی در حل پدیده فرار مغزها شده است .


در این پژوهش از دو روش اسنادی وپیمایشی (پرسشنامه و مصاحبه)جهت جمع آوری اطلاعات استفاده شده است.تعداد مطالعه شوندگان از بین افراد در شرف عزیمت بین ۵۰ تا ۱۰۰ نفر است و از افراد خارج از کشور به علت عدم دسترسی به شیوه پرسشنامه جمع آوری اطلاعات شده است.
هدف اصلی تحقیق حاضرشناسائی علل اصلی خروج نیروهای متخصص کشور از لحاظ عوامل جمعیتی ،اجتماعی ، زیستی ، فرهنگی و دستیابی به راهکارهای عملی و عینی برای نیل به وضع مطلوب است.
مقدمه:
پدیده خروج نیروهای متخصص از کشور به قصد اقامت دائم در کشورهای توسعه یافته اگرچه دارای پس زمینه ای تاریخی است که از دوران پیش از انقلاب اسلامی نیز شواهد و مصادیقی از آن وجود دارد و لیکن این پدیده پس از انقلاب اسلامی و وقوع جنگ ایران و عراق شدت وحدت بیشتری یافته است. به بیان دیگر ماهیت، زمینه های ایجاد اندیشه خروج و ساختار و گستردگی آن در پس از انقلاب از ابعاد مختلفی با سابقه بروز این پدیده در پیش از انقلاب بسیار متفاوت است.
بررسی حاضر که پس از بیست و دو سال از انقلاب ایران، برای نخستین بار در دستور کار پژوهش قرار گرفته است، خود گویای مهجور بودن این پدیده و مغفول ماندن آن از سوی مسئولان سطوح سیاستگذار و تصمیم گیر در کشور می باشد. از همین رو در اجرای تحقیق حاضر موانع و محدودیتهای بسیاری وجود دارد که برخی از این محدودیتها عبارتند از:
۱) فقر اسناد نظری، تجربی و روشی موضوع در مراکز اسناد و اطلاعات کشور:
به طوری که در کتابخانه ی دانشگاهها و مراکز اطلاعات بزرگ کشور از قبیل مرکز اسناد و مدارک علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ، مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی کشور، مؤسسه عالی پژوهش و برنامه ریزی برای توسعه و مرکز اسناد و مدارک اقتصادی و اجتماعی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، پژوهشگاه علوم انسانی و کتابخانه دانشکده علوم اجتماعی دانشگاههای تهران و علامه طباطبائی و تربیت مدرس کمتر سند معتبر ایرانی و خارجی در خصوص موضوع مورد بررسی در تحقیق حاضر وجود دارد.
۲) فقر اطلاعات موردنیاز پیرامون وضعیت کمی و کیفی ایرانیان متخصص مهاجر در خارج از کشور :
عدم توجه و غفلت از این پدیده در طول بیش از دو دهه در کشور منجر شده است که اطلاعات متقن و معتبر قابل استناد پیرامون متخصصان ایرانی مقیم در کشورهای توسعه یافته جهان از حیث تعداد، رشته ومیزان تحصیلات، پراکنش جغرافیایی آنان، نوع شغل، میزان درآمد و… بسیار متشتت ، متناقض و غیرقابل استناد باشد و نهاد یا دستگاه اجرایی و پژوهشی مشخصی به جمع آوری و پردازش آن اهتمام نورزد .
۳) ضعف رویکرد پژوهشی در پدیده خروج نیروهای متخصص از کشور :
علیرغم فعالیت کم و بیش در بسیاری از مؤسسات پژوهشی بخش دولتی در رشته های علوم اجتماعی و اقتصادی، متاسفانه در هیچ یک از این مؤسسات و در طول سالهای طولانی بیست سال گذشته اثری از توجه و تمرکز پیرامون پدیده مورد بررسی در تحقیق حاضر به چشم نخورده است و این امر بر فقر بیش از پیش میزان شناخت در خصوص این پدیده افزوده است.
علیرغم مغفول بودن موضوع بررسی حاضر، بی هیچ تردید می بایست اذعان داشت، فقر منابع نظری، تجربی، اندیشه ای و سیاستی پیرامون این پدیده از حیث کنترل و نظارت و هدایت آن مبتنی بر منافع ملی در کشور، انجام بررسی حاضر را بیش از پیش و به صورتی مضاعف اجتناب ناپذیر و ضروری می سازد. بی تردید این پژوهش باچنین محدودیتهایی علیرغم همه کاستی ها و نارسایی های ذاتی و محیطی پیرامون آن می تواند دستمایه بنیادینی برای انجام تحقیقات ثانوی، راهبردی و کاربردی دیگر باشد که حاصل جلب توجه و اهتمام جدی مسئولان نهادهای سیاستگذار، تصمیم گیر ، اجرایی و علمی – پژوهشی به یافته های تحقیق حاضر خواهد بود

هدف کلی تحقیق حاضر شناسایی علل اصلی خروج نیروهای متخصص از کشور از حیث عوامل جمعیتی، اجتماعی، فرهنگی، معیشتی و شغلی و دستیابی به راهکارهای عملی و عینی نیل به وضع مطلوب است. اهداف تفصیلی طرح عبارت اند از
ـ شناسایی مختصات جمعیتی، شغلی و تحصیلی متخصصان ایرانی مهاجر به عنوان گروههای هدف
ـ شناسایی نیازها، الزامات و ملزومات حفظ و بکارگیری نیروی انسانی متخصص در کشور
ـ شناسایی اثرات مهاجرت نیروهای متخصص از کشور در سطح زندگی، موقعیت شغلی و منزلت اجتماعی آنان
ـ شناسایی راهکارهای بهره گیری از متخصصان ایرانی مهاجر، حفظ سرمایه های انسانی و کاهش جریان
اما پس از مشخص شدن اهداف تحقیق به بیان مسائل پیش روی محقق می پردازیم :
ابتدا باید مشخص کنیم که می توان ارتباطی بین ابعاد مختلف زندگی افراد ومهاجرت آنها پیداکرد یا خیر؟
و در صورت وجود ارتباطی معنا دار میتوان باحل مشکلات پیش روی افراد ، مهاجت آنها را کنترل کرد؟
برای پاسخگوئی به این سوالات ابتدا آنها را به سوالات عملیاتی تبدیل می کنیم.
مسائل تحقیق به طور کلی عبارتند از:
۱) چه رابطه ای بین سن افراد و مهاجرت آنها به کشورهای هدف وجود دارد؟
۲) چه رابطه ای بین سطح تحصیلات ومهاجرت افراد به کشورهای هدف وجود دارد ؟
۳) چه رابطه ای بین زمان اخذ مدرک تحصیلی و مهاجرت افراد به کشورهای هدف وجود دارد ؟
۴) سکونت افراد در شهرهای مختلف کشور چه رابطه ای با مهاجرت آ نان دارد؟
۵) مهاجرت افراد متخصص به خارج از کشور چه اثراتی در سطح زندگی و موقعیت شغلی آ نان دارد؟
۶)افراد مهاجرت کننده قبل و بعد از مهاجرت چه مشاغلی را در جامعه به عهده دارند؟
۷)چه راهکارهائی برای بهره گیری از متخصصان داخل و خارج از کشور وجود دارد تا باعث جلوگیری از مهاجرت متخصصان داخلی و بازگشت متخصصان خرجی شود و به حفظ سرمایه های انسانی کشور انجامد؟
در بیان مسائل باید به تعریف بعضی واژه ها پرداخت :
الف)کشورهای هدف : منظور از کشورهای هدف کشورهائی اند که مهاجرت به قصد ورود به آن ها صورت می گیرد . این کشور ها در تحقیق حاضر چهار کشور «انگلستان – ایالات متحده – کانادا و استرالیا » می باشد .
ب)افراد متخصص: به افرادی اطلاق می شود که در یک رشته تحصیلی یا یک حرفه کسب علم کرده اند و توانائی فعالیت موثر و کارآمد در آن را دارند و معمولا” از طریق تحصیلات دانشگاهی آن علم را کسب کرده اند.
ج)جامعه: منظور از جامعه در بند ۶ ،جامعه ای است که در آن وجود دارند که قبل از مهاجرت جامعه آ نان ایران و بعد از مهاجرت یکی از کشور های هدف است.
بررسی برای یافتن پاسخ به پرسشهای مذکور نیازمند فرضیه سازی پیرامون این سوالات است .
فرضیه های تحقیق عبارتند از :
۱- افراد متخصص عازم به خارج از کشور نسبت به افراد مهاجرت کرده و مقیم در کشورهای مقصدشان جوانتر هستند.
۲- افراد دارای مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد ودکترا تمایل بیشتری به مهاجرت دارند.
۳- کسانی که مدرک تحصیلیشان از سال ۱۹۹۹به بعد است به دلیل به روز بودن علمشان بیشتر مهاجرت می کند .
۴- مهاجرت افراد متخصص باعث بهبود وضعیت زندگی آنان و رشد موقعیت شغلی آنان دارد .
۵- افراد مهاجر همان مشاغلی را در کشورهای هدف به عهده دارند که قبل ازعزیمتشان به عهده داشته اند .
۶- توجه به متخصصان ونخبگان جامعه و حل مشکلات اقتصادی آنان باعث پیشگیری از مهاجرت آنان می شود .

روش اجرای تحقیق:
روش بکار گرفته شده برای تحقیق حاضر از نوع تحقیق علی است . هدف این نوع تحقیق مطالعه روابط میان متغیرهائی است که در مورد موضوع فرار مغزها وجود دارد و تحقیق حاضر سعی دارد با کشف و بررسی روابط میان متغیرهای موجود راه حل های قابل اجرائی ارائه دهد.
تحقیق در این مورد سعی دارد اطلاعات قابل ا تکا ومعتبری راارائه دهد که مبنای معقولی برای استفاده، تجزیه و تحلیل ونتیجه گیری ارائه دهد.
در این پژوهش دو روش اسنادی و پیمایشی (پرسشنامه و مصاحبه) به کار رفته است:
روش اول :
به منظور بررسی نظری و ادبیات مربوط به فرار مغزها در سطوح درون و برون مرزی مورد استفاده قرار گرفته است
روش دوم:
پیمایشی است که در آن از دو ابزار پرسشنامه و مصاحبه استفاده شده است. تکنیک پرسشنامه برای کسب اطلاعات لازم از جامعه متخصصان ایرانی مقیم خارج از کشور و تکنیک مصاحبه برای متخصصان در شرف خروج از کشور بکار رفته است

در این تحقیق دو جامعه مورد بررسی قرار گرفته اند:

الف) ایرانیان متخصص مقیم در خارج از کشور:
از گروه اول، متخصصانی که در چهار کشور انگلستان، استرالیا، ایالات متحده و کانادا مقیم هستند در زمره جامعه مورد بررسی قراردارند.

ب) متخصصان ایرانی که قصد خارج شدن از کشور را دارند:
تعداد در نظر گرفته شده برای این جامعه ۵۰ تا ۱۰۰ نفر می باشد. جغرافیای دستیابی به این گروه عمدتا در محدوده سفارتخانه یا کنسولگری کشورهای استرالیا و کانادا میباشد.
پرسشنامه های مربوط به دو جامعه متخصصان مقیم خارج و متخصصانی که قصد عزیمت دارند بر مبنای چارچوب نظری طراحی شده است. در هر دو آنها علل کشش و رانش مورد بررسی قرار می گیرند همچنین ویژگی های پاسخگویان برای شناخت جامعه و دستیابی به خصوصیات مهاجران نیز درج شده است.
افزون بر دو پرسشنامه مربوط به جوامع مورد بررسی،فهرست پرسش دیگری نیز طراحی شده است که مربوط به صاحب نظرانی است که در زمینه مسائل نیروی انسانی، مهاجرت و فرار مغزها از کشور در چند سال اخیر شناخته شده هستند. طراحی این فهرست با اهدا ف همچون تکمیل جنبه های نظری، بررسی شناخت عوامل فرار مغزها در ایران نزد کارشناسان واقعی، شناخت راهکارهای اجرایی مورد نظر آنان صورت گرفته است.

بحث و نتیجه گیری:

مقایسه نتایج بررسی پاسخهای هریک از دو جامعه متخصصین مقیم در خارج از کشور و آنهایی که قصد مهاجرت را دارند ، خطوط راهنمایی را بدست می دهد که برای سیاستگذاری نیز موثر می باشد:
به لحاظ سنی:
جامعه متخصصان عازم به خارج از کشور جوانتر می باشد. در جامعه متخصصان مقیم خارج از کشور ۴۰ درصد افراد در فاصله سنی ۴۰-۳۱ سال قرار دارند . اما در میان متخصصان عازم به خارج این نسبت ۳۵ درصد است . علاوه بر این جمعیت ۳۰سال به بالا در ایرانیان مقیم خارج ۸۰ درصد است اما در میان عازمین ۷۲ درصد می باشد.

متخصصان عازم به خارج متخصصان مقیم خارج ازخارج شرح
۳۵% ۴۰% فاصله سنی ۴۰-۳۱
۷۲% ۸۰% سن۳۰سال به بالا
جدول شماره ۱

سطح تحصیلی:
سطح تحصیلی متخصصان مقیم خارج از کشور بسیار بیشتر از آنهایی است که قصد عزیمت دارند. ۵۰ درصد گروه اول مدرک دکتری دارند . حال آنکه در گروه دوم صرفا ۵ درصد مدرک دکتری اخذ کرده اند. نسبت سطح کارشناسی ارشد میان آنها تقریبا برابر است.
سطح تحصیلی
متخصصان عازم به خارج متخصصان مقیم خارج ازخارج شرح
۵% ۵۰% مدرک دکترا
جدول شماره۲

از نظر رشته تحصیلی:
از نظر رشته تحصیلی در بین دو گروه تقریبا هماهنگی وجود دارد. بدین معنی که بیشتر افراد دو گروه متخصصین در رشته های فنی و مهندسی و پس از آن در رشته های علوم انسانی، اجتماعی و مدیریت و نهایتا پزشکی و علوم پایه تحصیل کرده اند.

زمان اخذ مدرک تحصیلی:
زمان اخذ مدرک تحصیلی بیشتر متخصصان مقیم خارج مورد بررسی پس از سال ۱۹۹۹ می باشد. این امر بر بهنگام بودن سطح علمی آنها و توانی که می تواند از این طریق در خدمت کشور قرار گیرد ، دلالت دارد.
علیرغم اینکه جامعه متخصصان مقیم خارج از کشور متوسط سنی بالاتر دارند اما سطح تحصیلات آنها بالاتر است که بیانگر وجود امکانات برای ادامه تحصیلات عالیه می باشد.
از لحاظ اقامت افراد قبل از عزیمت:
اکثر اعضاء گروه های مورد بررسی (مقیم و عازم به خارج) ساکن تهران بوده اند. از میان متخصصان مقیم ۶۷ درصد تهرانی و بقیه شهرستانی هستند. حال آنکه درمیان عازمین ۵۸ درصد تهرانی و بقیه شهرستانی می باشد.

اقامت افراد قبل ازعزیمت
متخصصان عازم به خارج متخصصان مقیم خارج ازخارج شرح
۵۸% ۶۷% ساکن تهران
۴۲% ۳۳% ساکن سایر شهرستانها
۱۰۰% ۱۰۰% جمع
جدول شماره ۳

فعالیت شغلی:
به لحاظ فعالیت شغلی، ساختار مشاغل متخصصان مقیم پیش و پس از ترک کشور تقریبا مشابه هم می باشند. پیش از ترک کشور اشتغال در امور مهندسی و فنی، تدریس در دانشگاه و تحصیل دانشجویی سه فعالیت اصلی بوده (۵۷ درصد) و پس از ترک کشور نیز سه رده شغلی مذکور با ۷۱٫۵ درصد ساختار اصلی اشتغال می باشد.
در میان متخصصانی که قصد ترک کشور را دارند کارمند (شامل کارشناس) بخشهای دولتی و خصوصی (با ۳۲ درصد) بیشترین سهم را دارد، و پس از آن مهندسان (با ۲۶ درصد) و در مراتب بعدی پزشکان ۹ درصد، کارمند عالیرتبه ۸ درصد، مشاور و شغل آزاد ۴ درصد قرار دارند. طبیعی است که افرادی که دارای پست مدیریتی باشند از اظهار این امر خودداری می نمایند.

فعالیت شغلی
پس از ترک کشور پیش از ترک کشور شرح
۷۱٫۵% ۵۷% امور مهندسی ، تدریس در دانشگاه یا تحصیل
جدول شماره۴

وضعیت تاهل:

از نظر وضعیت تاهل ، اکثر متخصصان مقیم خارج (۷۱ درصد) پیش از ترک کشور مجرد بوده و در خارج از کشور تشکیل خانواده داده اند. اما ۵۳ درصد افرادی که قصد عزیمت دارند متاهل می باشند که ۶۹ درصد آنها دارای فرزند (یک تا سه فرزند) می باشند. وجود عامل خانواده در علل رانشی و کششی موثر بوده است. دستیابی به زندگی بهتر برای خانواده و ادامه تحصیلات فرزندان جلوه بارز این مطلب می باشد.

تعریف علل کششی:

به طور کلی به عواملی که از مقصد افراد مهاجرت را تحریک به عزیمت می کند عوامل کششی می گویند .
فرد در هنگام تصمیم گیری در خصوص مهاجرت یا عدم مهاجرت این عوامل را بررسی می کند و با در نظر گرفتن علائق و خواسته های خود وانطباق با این امکانات اخذ تصمیم می کند .
تعریف علل رانشی :
عواملی که در وطن فرد با فشار بر روی اواز جنبه های مختلف زمینه های مهاجرت رابرای فرد پدید می آورد. این عوامل مخصوص هرکشور می باشد و از کشوری به کشور دیگر متفاوت است .برای نمونه می توان به بیکاری – عدم رشد و توسعه یک یا چند جنبه کشوری- گرانی- نبود امکانات ادامه تحصیل و … اشاره کرد.

به دلیل اینکه بحث ما کشور ایران می باشد این عوامل را در ایران مورد پژوهش قرار دادیم که از دو گروه متخصصان مقیم خارج از ایران و متخصصان در شرف مهاجرت اطلاعات کسب شد.
* علل اصلی رانشی نزد دو گروه مورد بررسی به ترتیب اهمیت به شرح زیر می باشد:

متخصصان مقیم خارج از کشور متخصصان با قصد عزیمت

۱ـ عدم اطمینان به آینده خود و خانواده ۱ـ عدم تعادل درآمد و هزینه
۲ـ افزایش فاصله طبقاتی ۲ـ نبود آزادی فردی اجتماعی و مسائل طبقاتی
۳ـ محدودیت آزادی ۳ـ نبود امکانات ادامه تحصیل و عدم استفاده از متخصصان
۴ـ فرهنگ کاری نا کارآمد ۴ـ فرصت شغلی محدود و تبعیض در استخدام
۵ـ کمبود امکانات تحقیقاتی و پایین بودن ۵ـ بی عدالتی، بی قانونی و پارتی بازی
استاندارهای پژوهشی

جدول شماره ۵
* علل اصلی کششی نزد دو گروه مورد بررسی به ترتیب اهمیت شرح زیر می باشد:

متخصصان مقیم خارج از کشور متخصصان با قصد عزیمت

۱ـ فرصت ادامه تحصیل ۱ـ رفاه اقتصادی
۲ـ رفاه اجتماعی ۲ـ وجود امکانات برای ادامه تحصیل
۳ـ تعادل هزینه و درآمد ۳ـ وجود فرصتهای شغلی و عدم تبعیض در استخدام
۴ـ وجود فرصتهای شغلی و توجه به
مهارت و شایستگی ۴ـ آزادی سیاسی و اجتماعی
۵ـ سیستم آموزشی کارآمد ۵ـ مهاجرت و تشویق اقوام و دوستان

جدول شماره ۶
اکثر متخصصان مقیم خارج از وضع خود (از نظر کاری و موقعیت خانوادگی) اظهار رضایت کرده اند لذا سرمایه گذاری در این راهکار که آنها را به کشور بازگردند چندان کارآ نخواهد بود. تعلقات خانوادگی و دوستانه از مواردی است که نیمی از متخصصان مقیم بدان استناد کرده اند و زمینه مناسب برای ایجاد ارتباط و ایفای نقش آنان در توسعه کشور است.
متخصصان مقیم خارج با توجه به ارتقای سطح علمی و فنی خود منبع خوبی برای توسعه کشور می باشند متاسفانه نتیجه حاصل از این بررسی حاکی از محدود بودن استفاده از چنین امکاناتی است. ساماندهی روابط میان آنها و مراکز دانشگاهی ، تحقیقاتی ، تولیدی و… درداخل کشور بسیار ضروری می باشد. بنظر می آید این ارتباط هرچه بیشتر غیر دولتی باشد موثر تر خواهد بود.
جمع بندی و ارایه راهکارها :
نگرش و جهت گیری شناختی و مدیریتی نسبت به مسئله خروج نیروهای متخصص از کشور در این قسمت، نخست شناسایی و پس از تحلیل مختصات ، روش شناسی و ماهیت آنها، به ارایه راهبردها و راهکارهای عملی اهتمام می شود. جمع بندی بخش عمده رویکردهای موجود در نزد کشورهای مختلف پیرامون مسئله مورد بررسی در سه رویکرد اساسی زیر قابل ارایه است:

رویکردها روش تحلیل ماهیت موضوع راهبردها
۱) رویکرد شکار مغزها

برون نگر
کششی مدار
یکسویه نگر و تقلیل گرا
توطئه نگر
ایستانگر (سیستم بسته) یک مسئله سیاسی و ایدئولوژیک است
یک مسئله فرهنگی و اجتماعی است
یک مسئله ملی – امنیتی است استراتژی بازدارندگی
استراتژی تاخیر خروج
استراتژی برگشت فیزیکی متخصصان
۲) رویکرد فرار مغزها

درون نگر
رانشی مدار
یکسویه نگر و تقلیل گرا
توطئه نگر
ایستانگر (سیستم بسته) یک مسئله سیاسی و ایدئولوژیک است
یک مسئله فرهنگی و اجتماعی است
یک مسئله ملی و امنیتی است
استراتژی تسلیم
استراتژی رادیکانیزم و انقلابیگری
درماندگی استراتژیک
۳) رویکرد چرخش مغزها

جهان نگر
کشش و رانش
جامع نگر
توسعه نگر
پویانگر (سیستم باز ) یک پدیده اجتماعی و فرهنگی است
یک پدیده واقعی، طبیعی و انکارناپذیر است
یک پدیده بین المللی و فراگیر است
استراتژی جایگزینی مغزها
استراتژی‌جابجایی‌مغزها‌
استراتژی‌ادغام‌درجهانی‌شدن و علم جهانی
استراتژی تقویت و صدور مغزها

جدول شماره ۷
راهکارهای پیشنهادی:

راهکارهای پیشنهادی این بخش از حیث اجرایی عمدتاً در میان مدت و یا بلند مدت قابل اجرا خواهند بود. بنظر می رسد ارایه راهکارهای کوتاه مدت علیرغم اهمیت راهبردی و حساسیت ملی که این پدیده، خواه بصورت بالقوه و قدری هم بالفعل از آن برخوردار است، اصولاً با توجه به ساختارهای مدیریتی و اجرایی در نظام بوروکراتیک کشور چندان محلی از اعراب ندارد و لذا ضمن اجتناب از آن، امکان اولویت بندی و تسریع در برنامه های میان مدت نیز در صورت اهتمام عاجل مسئولان سیاستگذار و تصمیم گیر نیز همچنان موجود است.
از سوی دیگر راهکارهای پیشنهادی این بخش اساساً مبتنی بر راهبرد چرخش مغزها بوده و به استناد روش برخورد با پدیده و تحلیل آن به راهکارهایی روی آورده و استناد می جوید که با توجه به جمیع جهات و مختصات این راهبرد می تواند زمینه تحقق یابد.
تشکیل نهاد یا مرکز متولی آمارگیری، بررسی و اطلاع رسانی پیرامون ایرانیان متخصص داخل و خارج از کشور:
بدیهی است این پیشنهاد اولین راهکاری است که می بایست برای رفع اولین محدودیتها و خلاء های حاصل از بررسی حاضر یعنی فقر اسناد واطلاعات دقیق، یکسان و متجانس از وضعیت متخصصان ایرانی مهاجر در اقصی نقاط در دستور کار قرار می گیرند. این مرکز میبایست با راهبری وزارتخانه علوم ، تحقیقات و فن آوری و با ترکیب نمایندگانی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت امور خارجه به وظیفه ثبت و ضبط مشخصات فردی، جمعیتی و اجتماعی متخصصان ایرانی در داخل و خارج از کشور، بررسی مستمر نیازها، نگرشها، انتظارات و مسائل آنان از یکسو و اطلاع رسانی و انتشار یافته هایش به مبادی تصمیم گیر و سیاستگذار از سوی دیگر اهتمام ورزد.
تجدید ساختار و باز مهندسی شرح وظایف مدیریت و راهبری شورای جذب نخبگان در نهاد ریاست جمهوری با عضویت نمایندگانی از دستگاه های اجرایی در امور بین الملل، امور فرهنگی، امور سیاسی و امنیتی، امور اقتصادی، آموزش عمومی و عالی، امور علمی و پژوهشی و همچنین نهادهای قانون گذار و قضائی به منظور پیش بینی و تضمین اجرای مصوبات و تصمیمات متخذه در این شورا و نظارت بر حسن اجرای آن در مسیر تحقق راهبرد چرخش مغزها و الزامات عملی و اجرایی آن. این شورا میبایست ضمن تغییر عنوان به شورای جذب و حفظ متخصصان از نظر سازمانی و تشکیلاتی به نحو کارآمدی به دفاتر جذب متخصصان وزارت امور خارجه، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ، نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد ، وزارت علوم و تحقیقات و فن آوری و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی و … متصل و بصورت شبکه ای بتواند ضمن تبادل اطلاعات و آمار نسبت به تجمیع، سازماندهی و تجزیه و تحلیل آنهاو همچنین انجام بررسیها و ایجاد ارتباطات خود اقدام موثری نماید.
سایر راهکارهای حاصل از پژوهش حاضر نیز می تواند به عنوان بخشی از وظایف این شورا در دستور کار قرار گیرد که در این قسمت به عنوان راهکارهای مستقل ارایه می گردد:
۱) تشکیل و تقویت شبکه علمی ایرانیان متخصص در داخل و خارج از کشور و بر حسب رشته های مختلف علمی و به منظور عضو گیری و فعال سازی ارتباط متقابل ایران با جهان و ایرانیان داخل و خارج از کشور از یکسو و تعریف و فراخوان پروژه های آموزشی ـ فرهنگی، علمی ـ پژوهشی و اجرایی ـ توسعه ای از سوی دیگر که نیاز مند مشارکت متخصصان ایرانی خارج از کشو ر میباشد . در این میان فرصتهای لازم برای مشارکت ایرانیان متخصص داخل کشور با متخصصان ایرانی و حتی غیر ایرانی خارج از کشور فراهم شده و پدیده چرخش مغزها و همچنین تربیت یا جابجایی مغزها نیز زمینه تحقق بیشتری می یابد.
۲) بررسی و پیشنهاد فرصتهای تحقیقاتی مناسب و کاریابی علمی و آموزشی برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی جهت مشارکت در پروژه های قابل اجرا در شبکه علمی مذکور و همچنین امکان ایجاد فرصتهای مطالعاتی، تحصیلی و اجرایی در رشته های ذیربط برای دانشجویان از طریق متخصصان ایرانی خارج از کشور در سایر کشورهای پیشرفته و یا در حال توسعه عضو در شبکه پیش گفته.
۳) سیاستگذاری و تصمیم گیری در خصوص زمینه های مشارکت متخصصان ایرانی داخل کشور در بازار بین المللی علم ،تحقیقات ، فن آوری و توسعه جهانی از طریق اعضای عضو در شبکه علمی و همچنین مشارکت جویی متخصصان ایرانی خارج از کشور در پروژه های توسعه ای کشور در بخشها، سازمانها و مناطق مختلف کشور به منظور کسب تجربه ، جذب مغزها، تربیت و جایگزینی متخصصان، تقویت ساختارهای توسعه کشور و در نهایت ظرفیتهای علمی و فنی آن، تامین نیازهای ارتباطی، علمی و پژوهشی متخصصان داخلی و همچنین حفظ و تقویت پیوندهای ملی در بین متخصصان ایرانی مهاجر در سایر کشورها و شفاف سازی جایگاه کشور در فرآیند علم و توسعه جهانی.
۴) برگزاری سالیانه و ادواری گردهمایی‌ها و نشستهای متعدد در زمینه های مختلف علمی و فنی از طریق فراخوان متخصصان ایرانی داخل و خارج از کشور در رشته ها و موضوعات مرتبط به منظور ایجاد پیوندهای علمی ، تجربی و همچنین عاطفی و هویتی بین این دو قشر متخصص و تامین نیازهای شغلی و حرفه ای متخصصان ایرانی داخل کشور و تخفیف میل به خروج از کشور در بین آنان.
۵) تاسیس و راه اندازی مرکز یا دپارتمان ترجمه و انتقال اندیشه، تجارب، ابتکارات، نوآوریها و اختراعات ایرانیان متخصص در داخل و خارج از کشور به یکدیگر و به نهادهای خبری و اطلاع رسانی جهانی در حوزه علمی و اجرایی بمنظور معرفی قابلیتهای متخصصان ایرانی، تقویت و استحکام هویت ایرانی در عرصه علمی و فرهنگی درون مرزها و در سطح بین الملل، کمک به تعیین بیشتر نقش آفرینی ایران در توسعه علم جهانی و امکان حضور بیشتر متخصصان ایرانی در بازار بین المللی کار.
۶) سیاستگذاری، برنامه ریزی، نظارت و ارزشیابی روشهای حمایت مالی و قانونی از مؤسسات و شخصیتهای حقوقی و حقیقی در انجام پژوهشهای علمی، فنی، حقوق معنوی و مالکیت و ارایه دستاوردهای ابتکاری و خلاقانه خود در بخش دولتی و غیر دولتی و تعیین الزامات و سازو کارهای بودجه بندی و برنامه ریزی های مرتبط در دستگاههای اجرایی و سازمانها و مؤسسات پژوهشی دولتی با رویکرد حمایت از تحقیقات و نوآوریهای علمی و فنی و ارایه تسهیلات و وام های ضروری بمنظور تقویت ساختارهای علمی و پژوهشی در این بخش غیر دولتی و گسترش مشارکت نهادها و انجمنهای علمی، فرهنگی و اجتماعی در این عرصه خواه در بین افراد و شخصیتهای علمی و متخصص ایرانی در داخل کشور و خواه در خارج از کشور.
۷) بررسی و ارایه طرحهای اجرایی نحوه معافیتهای مالیاتی تولیدات علمی و پژوهشی در بخش دولتی و غیر دولتی و کاهش آنها در پروژه های مشارکتی ایرانیان خارج از کشور بمنظور ایجاد زمینه های انگیزشی، حمایتی و همچنین افزایش بسترهای درآمد زایی در بین متخصصان ایرانی داخل کشور و جلب نظر و مشارکت متخصصان ایرانی خارج از کشور با افزایش مزیتهای رقابتی در این برنامه های مشارکتی.
۸) بررسی و ارایه لایحه عفو عمومی و فراگیر کلیه ایرانیان بویژه ایرانیان متخصص مهاجر و مقیم در خارج از کشور و متخصصانی که با تعاریف و عرف حقوق بین الملل مرتکب جرم و جنایت خاصی نشده باشند. اجرای چنین مصوبه ای زمینه ساز مشارکت بخش قابل توجهی از ایرانیان متخصص مقیم خار ج از کشور خوا هد شد که خواه بنا به شواهد عینی و ناروشن و خواه به استناد توهمات و برآوردهای اولیه از حضور در جغرافیای ایران و هرگونه مشارکت درفرآیندهای توسعه ای آن هراس داشته و نسبت به حسن نیت و اهتمام جدی مسئولان کشور در خصوص ایجاد، توسعه و تحکیم این ارتباطات بدگمان می باشند.
۹) بررسی و ارایه لایحه حذف و یا تعدیل قانون گزینش استخدام نیروی انسانی بویژه متخصصان کشور و اقشار فارغ التحصیل از دانشگاههای داخل و یاخارج ا ز کشور بمنظور رفع موانع دست و پا گیر، ناروشن ، سلیقه ای و گاه غیر قابل اثبات که از نظر عقلی و شرعی نوعی تفتیش در عقاید و آرای مردم بشمار می رود. این مهم یکی ا زبسترهای مهم وفاق و همدلی و رفع بدگمانی های بخش مهمی از متخصصان و تحصیلکرده های جامعه ایران امروزه خواه در داخل و خواه در خارج از کشور را فراهم می سازد تا زمینه های مشارکت فراگیر آنان و رفع عوامل دافعه ایجاد شود. بدیهی است در چنین بازنگری رابطه تعهد و تخصص مجدداً تعریف شده و بارقه های ایدئولوژیک و سیاسی در آن می بایست تضعیف و به حداقل رسیده و میدان مشارکت بیش از پیش فراخ و بلا مانع شود.
۱۰) بررسی، سیاستگذاری و ابلاغ سازوکارهایی بمنظور احیا و تقویت منزلت علما و متخصصان در کشور. از همین رو باتوجه به اینکه از منظر جامعه شناختی سه مؤلفه اصلی شغل ، تحصیل و درآمد، معرف منزلت و طبقه اجتماعی فرد تلقی می شود، لذا تناسب درآمد متخصصان برحسب رشته علمی ، میزان تحصیلات و نوع شغل و مسئولیت آنان فارغ از نظام هماهنگ پرداختهامی تواند زمینه ساز حفظ منزلت و هویت اجتماعی، نقش و جایگاه متخصصان در مناسبات خانوادگی و اجتماعی و همچنین معاش آبرومند آنان گردد تا با پشتوانه مالی قابل قبول به دغدغه های اندیشه ای ، چالشهای علمی و نظری و خلاقیتها و نوآوریهای خود بپردازندو در بستری مطمئن درمرزهای جغرافیایی ایران امروز دوام بیاورند.
۱۱) سیاستگذاری و ارایه لوایح چگونگی توزیع عادلانه امکانات و برنامه ریزی توسعه ای موزون منطقه ای در مراکز استانها بویژه از حیث امکانات آموزشی ،‌علمی ، فرهنگی ، پژوهشی و تفریحی برای آحاد مردم خاصه متخصصان ایرانی که در اندیشه خروج از کشور هستند و یا هنوز به مغزهای فرار اندیش نپیوسته اند. بدیهی است چنین توسعه برابر، موزون و فراگیری، محصول برنامه ریزی های دقیق و راهبردی است که در بلند مدت بتواند تحقق یافته و با مشارکت متخصصان ایرانی زمینه های حفظ این قشر نیز فراهم گردد.
۱۲) بررسی و ارایه ساز و کارهای کنترلی بمنظور تعدیل و تطبیق تربیت متخصص در جامعه بر حسب فرصتهای شغلی و نیازهای بازار کار و تولید در کشور در میان مدت (در بعد تقاضای اقتصادی) و ا یجاد بسترها و مقدمات تامین تقاضای اجتماعی تحصیلات دانشگاهی و دانش اندوزی در جامعه در بلند مدت به گونه ای که بتوان در افق های نسبتاً بلند مدت به نوعی تناسب و تقارن میان تقاضای اقتصادی و اجتماعی تربیت متخصصان و دانش آموختگان بخش آموزش عالی دست یافت.
۱۳) بررسی وامکان دعوت از ایرانیان متخصص مقیم در خارج از کشور در رشته های عمده علمی برای حضور در عرصه‌های آموزشی در سطوح دانشگاهی و یا دوره های آموزشی – کاربردی ویا آموزشی – شناختی در مراکز مختلف علمی – آموزشی بمنظور انتقال دانش، فن، تجربه و دیدگاههای آنان، پیوند ارگانیک باجامعه متخصصان و دانش اندوزان ایرانی و امکان ورود و آشنایی با مسائل، مشکلات و نیازهای جامعه ایران امروز و جلب مشارکت آنان در این مهم.
۱۴) کمک به گسترش و تقویت حداقل های نظام تامین اجتماعی ( بیمه های اجتماعی) به متخصصان ایرانی داخل کشور هم از حیث ایجاد امنیت خاطر ناشی از بحرانهای شغلی و زندگی خود و خانواده آنان و هم از حیث اطمینان به آینده خود و فرزندانشان، خواه متخصصانی که در بخش دولتی و غیر دولتی مشغول بکارند و خواه متخصصانی که در بخش دانشگاهی یا غیر دانشگاهی به فعالیتهای علمی و فنی اشتغال دارند. از سوی دیگر وجود نظام تامین اجتماعی کارآمد و فراگیر با حداقل های قابل قبول چترحمایتی و بیمه ای نقطه امن وقابل اتکایی خواهد بود برای ایجاد یک چشم انداز مطمئن برای بازگشت دوره ای یا مشارکت فیزیکی و علمی ایرانیان متخصص مقیم در خارج از کشور.
۱۵) کمک به تبیین و تمییز مفاهیم در کشور با هدف ایجاد حاشیه امن و مصونیت متخصصان و صاحبان اندیشه و فن در جامعه ایران و ایرانیان متخصص مقیم خارج از کشور، تا آستانه ورود به عمل و گشودن فضاهای تفکر و نشر یافته های علمی، پرسش و شک های سازمان یافته علمی و پژوهشی در عرصه های مختلف معرفتی ، اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی و … از یکسو و دفاع از حقوق صنفی و منزلتی متخصصان توسط عالیترین نهادهای مسئول در امور اجرایی ، قانونگذار و امور قضایی بمنظور ایجاد بستر امن و نسبتاً آسوده اندیشه ورزی و خلاقیت و طرح آزاد مسائل جهت روشنگری و دستیابی به راهکارهای مبتنی بر خرد جمعی.
۱۶) کمک به تقویت کارکردهای پژوهشی در نظام و ساختار آموزش عالی با اصلاح و بازنگری روشهای ارزشیابی مدرسان و بهنگام سازی این معیار ها با پارادایم‌ها و اصول قابل قبول علمی درجهان امروز، جلب مشارکت متخصصان ایرانی خارج از کشور در انجام پژوهشهای علمی بنیادی، کاربردی و توسعه ای در دانشگاهها با مشارکت مدرسان و دانشجویان دانشگاههای داخل کشور، کاهش بار عرضه محتویات آموزشی و تقویت تکالیف پژوهشی دانشجویان و مدرسان دانشگاهها و تقویت تولید علم و خلاقیت و نوآوری در مراکز دانشگاهی.

۱۷) طراحی و اجرای پژوهشهای کاربردی متعدد در ابعاد مختلف مسائل متخصصان بویژه موضوع خروج مهاجرت متخصصان از کشور و راهکارهای اجرایی آن با مشارکت متخصصان ایرانی داخل و خارج از کشور و ایجاد حساسیت مؤسسات و نهادهای پژوهشی دستگاههای مختلف دولتی نسبت به این مهم بمنظور شناخت مستمر مسائل و مشکلات ،‌ انتظارات و نیازهای آنان و ارایه راهکارهای عملی و پیشگیرانه

در زیر آماری ارائه می گردد که به نظر محقق در تفهیم بهتر الزامات و ضروریات نقد و بررسی موضوع فرار مغزها کمک موثری می کند.

آمارهای ارائه شده در زیر گویای وضعیت تحصیل ، شغل ،درآمد و … ایرانیان مقیم ایالات متحده آمریکا می باشد:

In Iran after revolution, elite flight as called immigration is a revolutionary phenomena because of there was not any traces about this problem in that period. in recent years Iran has lost $ 3 billion by escape of Capital Holders .At now most of Iranians in whole of world have a good position from point of economic, social & scientific .Unfortunately Islamic government could not to integrate of them to development process of country.
پدیده مهاجرت نیروی انسانی از کشور که محصول بعداز انقلاب بوده و در قبل از آن کلیه جریانات خروج نیروی انسانی قابل بازگشت بوده ولذا از نظر مفهومی نمی‌توان آنرا مهاجرت نامید ، در عمق خود به عنوان یکی از مهمترین رخدادهای بعد از انقلاب دارای آثار و تبعات بالقوه مثبت و بالفعل منفی میباشد. برآوردهای اولیه نشان میدهد سالانه جمعیت کثیری اعم از نیروی انسانی نیمه ماهر- ماهر و متخصص از کشور خارج میشوند. کوچ اجباری بسیاری از صاحبان دانش و ثروت در سالهای نخست انقلاب و تداوم این فرایند تا کنون جامعه بزرگی از ایرانیان در تبعید بوحود آورده که در فرایند توسعه ایران تاکنون غایب بوده اند.
۱) براساس سرشماری سال ۲۰۰۰ در امریکا حدود ۳۳۸۰۰۰ نفر ایرانی در امریکا وجود دارد. صرف نظر از عدم صحت و دقت آمار مذکور ناشی از دلایل عدیده ای از جمله خودداری ایرانیان از بیان ملیت خود (به دلیل تضاد دولت ایران با دولت امریکا )؛ از بین ایرانیان ساکن در امریکا ۵۷ درصد ایرانیان بالای ۲۵ سال دارای مدرک تحصیلی لیسانس و بالاتر هستند که این نسبت برای سایر جمعیت امریکایی ۲۴. ۴ درصد میباشد. از اینرو ایرانیان مقیم امریکا در میان سایر گروههای مهاجر ساکن در امریکا دارای بیشترین میزان تحصیل کرده است. ایرانیان امریکایی ۵ برابر بیش از متوسط امریکاییان دارای مدرک دکترا می باشد. از زاویه دیگر در بین ایرانیان دارنده مدرک فوق لیسانس و دکترای PhD نسبت مردان به زنان ۱.۸ و ۲. ۷ و همین نسبت در نرخ متوسط ملی امریکا به ترتیب (۱).۲.۳ میباشد.
۲) درآمد سرانه ایرانیان مقیم امریکا ۵۰ درصد بیشتر از متوسط ملی درآمد سرانه امریکاییان است. در مقایسه با ۱۲ درصد امریکاییان که دارای درآمد سرانه ۱۰۰۰۰۰ دلار و بیشتر در سال هستند ۲۶ درصد ایرانیان مقیم امریکا دارای همین درآمد هستند. از سوی دیگر ارزش و قیمت متوسط خانه ایرانیان ۲.۵ برابر بیشتر از متوسط همین فاکتور در سطح ملی است. نسبت ایرانیانی که در خانه هایی با بیش از یک میلیون دلار زندگی می‌کنند ۱۰ برابر بیشتر از متوسط همین شاخص در سطح ملی است. شواهد حاکی است ۲۰.۸ درصد ایرانیان مقیم امریکا در خانه هایی بابیش از ۵۰۰۰۰۰ دلار زندگی می‌کنند در حالیکه این نسبت برای امریکاییان فقط ۳ درصد میباشد.
۳) ایرانیان مقیم امریکا دارای بیشترین میزان حفظ هویت فرهنگی و درعین حال حذب در فرهنگ امریکاییان هستند. بطوریکه از یکسو در بین سایر گروههای مهاجر بیش از همه نسبت به حفظ زبان و سنن فارسی و ایرانی اهمیت داده و حتی نسل دوم آنان نیز این سنت را حفظ کرده‌اند. و از سوی دیگر بیشترین میزان انطباق با فرهنگ کشور میزبان را از خود نشان داده‌اند بطوریکه بیش از سایر مهاجران زبان انگلیسی را فراگرفته و تکلم می‌کنند. بیش از ۷۳ درصد آنان در خانه به دو زبان فارسی و انگلیسی صحبت میکنند. شواهد حاکی است ۴۲ درصد پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها هنوز با فرزندان خود زندگی کرده و به نگهداری از نوه‌های خود می‌پردازند و هنوز ساختار گسترده خانواده در بین آنان رواج دارد.
۴) از سوی دیگر ایرانیان دارای بیشترین میزان کارآفرینی بوده و با ایحاد بنگاه‌های اقتصادی به تولید ظرفیتهای شغلی پرداخته و عمدتا به مشاغل خدماتی و مدیریتی آزاد و غیردولتی روی آورده‌اند. برآوردها نشان میدهد بیش از ۵۰۰۰ نفر بصورت قراردادی تمام و پاره وقت دارای مقام پروفسوری یا استادی در دانشگاه‌های امریکای شمالی هستند. درطول سالهای پس از انقلاب بیش از ۷۰۰۰ عنوان کتاب توسط ایرانیان در خارج از کشور منتشر شده است که با ارقام داخل کشور قابل مقایسه است.
باوجودی که آمار فوق گویای این است که بخش بزرگی از ایرانیان مقیم امریکا از وابستگان به دربار و از سرمایه‌داران و ملاکهای قبل از انقلاب هستند ولیکن به نوبه خود بیانگر توان نسبی ایرانیان در دستیابی به توفیقات اجتماعی است که متاسفانه در جامعه ایران فرصت این پرورش را نیافته و به دیار دیگر شتافته‌اند. آمارها نشان میدهند سالانه قریب ۳ میلیارد دلار سرمایه توسط ایرانیان از کشور خارج و به ممالک دیگر بویژه دوبی برده می‌شود. امروزه بخش بزرگی از آثار منتج به حفظ کیان و هویت ایرانیان مرهون تلاش ایرانیان فرهیخته‌ای است که در طول سالهای گذشته به دلایل متعدد بیرون از کشور زندگی می‌کنند. اهتمام جدی دولت در رفع موانع گریزاننده و همچنین ایجاد شرایط جذب ایرانیان صاحب دانش و ثروت یا سرمایه‌های انسانی و مالی می‌تواند زمینه بهره‌گیری از این امکانات در بهبود اقتصاد و زیربناهای توسعه‌ای کشور را فراهم نماید. بی تردید این فرایند نشانه های تاریخی محکمی خواهد بود از اینکه متولیان حوزه سیاست و تصمیم‌گیران دولتی تا به حال توانایی جذب این لشکر توسعه را نداشتند و ایرانیان مقیم ایران از این سرمایه عظیم بهره ای نبرده اند.

مقاله فرار مغزها

نظر خود را بگذارید .

تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به کانون مهندسین نور میباشد .

نقشه سایت
قالب وردپرس