امروز: پنج شنبه ۳۰-شهریور-۱۳۹۶ / الخميس 01-محرم-1439 / Thursday 2017-September-21

مناسبت روز
پیام سایت :

مقاله سیر خط و خوشنویسی فارسی

مقاله سیر خط و خوشنویسی فارسی

چگونگی پیدایش و سیر تکاملی خط در جوامع انسانی مربوط به یک قوم و ملت و یا کشور خاصی نیست، بلکه پس از پیدایش انسان و در طول شکل گرفتن اقوام و ملل، انسانها تدوین و ترسیم اشکال و علائمی را وسیلۀ ارتباط خود با دیگر اقوام و فرهنگهای پیرامونشان قرارداده اند، ولی اوراق تاریخ ازاکثر آنها یادی و نشانی ندارد؛ چرا که، آثار و علائمشان در اثر گذشت زمان و بلایای طبیعی و بسیاری ازعلتهای دیگر از بین رفته است.
درعین حال، اقوام برگزیده تر و با فرهنگ تر همیشه در طول تاریخ آثار و علائمی از خود بیادگار گذاشته اند که نشانگر غنای فکری و فرهنگی آنان بوده و از آن جمله است وسیلۀ ارتباطی و انتقال علم و اندیشه که خط باشد. تکامل خط، همواره با تحول زبان همراه بوده و سیرش در پنج دوره می توان بازگو کرد:
مرحله اول:
دراین مرحله، انسانها هنوز تشکیل جمعیتی ثابت را در یک سرزمین خاص نداده بودند و افکار و احتیاجات خود را به وسیله حک علامات ساده بر روی اشیاء نمودار می ساختند، مانند: چوب خط ها و یا علائم تصویری بر روی تخته سنگ ها و یا دیوارۀ غارها. گاهی هم مواد خاصی را رمز و نشانه برای القاء نظری خاص قرار می دادند، مانند: نمک، فلفل، دستمال و غیره که هنوز هم بعضی از این افکار رایج و متداول است. به عنوان مثال، نمک را نشانه دوستی و مودت و دستمال را نشانه جدائی و فراق می دانستند. اینها، امروز نیز کم وبیش رایج است.


مرحله دوم:
جهش تکامل یافته ای از مرحله اول است که بشر با الهام از طبیعت برای تماس و پیام رسانی علاماتی را وضع می کند ؛ مثل شکل مار که دربرخی ازفرهنگهاعلامتی برای رمز و راز خشم و عداوت است و یا پرهای شتر مرغ که درجاهایی نشانۀعدالت بوده است.
مرحله سوم:
شروع پیدایش نوعی خط پایدار و قابل درک در سطحی گسترده تر بوداست. در این مرحله، انسان برای هر موضوع یا منظوری، علامت و یا تصویری خاص را قرار داد که در نهایت پس از اصلاح و تکامل این پدیده به خط تصویری معروف شده و امروزه هیروگلیف نامیده می شود. چون این سبک نگارش اولین خطی بود که به اتفاق مورد استفاده مبلغین دینی قرار گرفت به خط مقدس نیزشهرت دارد وشاید بتوان گفت به تعبیری ریشۀ هنر گرافیک امروزی به دوران پیدایش آن می رسد.

خط هیروگلیف

مرحله چهارم:
پیدایش و ظهور خط نموداری- تصویری یا خط صوتی است، که اولین خط قابل خواندن بود. خط چینی امروز مخلوطی از دو خط تصویری و صوتی است.
مرحله پنجم:
ظهور خط الفبائی که مادر خطوط امروز است و متشکل از علامتهای قراردادی است و هر علامت یک حرف و صوت خاص رانمایندگی می کند. این نوع خط بود که به سادگی امکان را داد تاآدمی با ترکیب و اختلاط حروف، فرهنگ و دریافت های خویش را بر روی الواح گلی، سنگی، یا پوست و چرم و بالاخره کاغذ پاپیروس به آیندگان انتقال دهد وآنها را ازفراموشی و نابودی و سانسورنجات بخشد. بنا بر شواهد و آثار بجا مانده در طول تاریخ، مردم غرب آسیا(از بین النهرین تا فنیقی که لبنان امروزی است) محترع حروف الفبائی بوده اند. خطوط، میخی، اوستائی، پهلوی قدیم، عربی و لاتین، همه از نوع خطوط الفبائی هستند. همان طور که موضوع سخن ماست، اگر این شمای تاریخی خط و زبان را به ایران زمین محدود کنیم، اجمالاً باید به دو دوره اصلی برای پیدایش و سیر تکاملی آن در ایران اشاره کرد: پیش و پس از اسلام. .
خط ایرانیان پیش از اسلام
بیش از هرچیز باید توجه داشت که صحبت درباره زبان و خط ایرانیان قبل از اسلام به مرزهای ایران امروز ختم نمی شود ومنطقۀ وسیعتری از پامیر تافرات را در برمی گیرد متأسفانه از زبانهای بسیار کهن ایرانیان آثار بسیار زیادی برجانمانده است. این فقر، بیشتر به علت هجومهای مکرر بیگانگان به سرزمین ماست که با ویرانی و گاه نابودی بغض آلود آثار همراهی داشته است.
اماخط: آنچه از شواهد تاریخی و آثار باستانی از کناره های نیل تا آسیای غربی و ازآن جا تا چین و تبت وهند به دست آمده، حاکی از این ست که اولین خط پارسیان خط میخی است. مادها خط میخی را از ساکنان پیشین غرب ایران کنونی، یعنی عیلامیها و بابلیها آموختند وپارسیها، به تکمیل آن و تطابقش با زبان آریایی خود پرداختند. البته، به سبب وسعت امپراتوری، هخامنشیان ناگزیر از کاربرد زبانهای دیگر نیز بودند و چون در غرب آسیا و مصر زبان آرامی مفهوم بود، در کارهای اداری از آن زبان و خط نیز استفاده به عمل می آمد. به عنوان مثال، در کتیبه های بیستون در شرح فتوحات داریوش و یا روی دیوارهای کاخ سلاطین و یا روی لوحه های طلائی و نقره ای و ستون های سنگی و مهره های استوانه ای بجا مانده از آن زمان شاهد بکار رفتن سه نوع خط و زبان، اکدی، عیلامی و مصری هستیم.
خط میخی پارسی تا زمان سلوکیان کاربرد رسمی داشت و پس از آن، حکومت سلوکی خط وزبان یونانی را رسمیتی نسبی بخشید و این وضع تا سدۀ اول سلطنت درازمدت اشکانی(پارتها) ادامه یافت. برای نگارش زبان پارتی که یکی از زبان های شمال غربی ایران بود، خط پارتی (پهلوی) را بکار می بردند که نمونه هائی ازآن روی کاغذ پوستی و چندین کتیبه سنگی موجود است باشد. این خط، صورتی از خط آرامی است. به خط پهلوی انبوهی کتاب و کتیبه نوشته شده و مقدار کمی از دستبرد حوادث و به خصوص حملۀ عرب جان به در برده است. باید بیفزاییم که درهمین دوره، ایرانیان زرتشتی خط بسیار دقیقی را برای نوشتن اوستا اختراع کردند؛ اما این خط تنها بدین منظور به کار رفت و متأسفانه عمومیت نیافت.

خط میخی فارسی

بطور کلی می توان گفت که در دوران ساسانی ۱٫ زبان ادبی و سلیسی به وجود آمد. ۲٫ کتاب مقدس ایرانیان تنظیم و تدوین شد (اوستا).
خط ایرانیان بعد از اسلام :
پس از استیلای اعراب خط و زبان ایرانی تغییرهایی به خود دید که همگی متأثر از خواست فاتحان و گاهی مبتنی بر ضرورتهایی بود که با تفوق دین اسلام پدید آمد. بدیهی ست که فاتحان کم فرهنگ، درکی از میراث فرهنگی «عجم» نداشتند و چه بسا عناصری از آنان به سوزندان کتابها و محوکتیبه ها هم پرداختند. تشکیل امپراتوری عربی- اسلامی، نوشتن به خط و زبان رسمی آن امپراتوری که زبان کتاب مقدس مسلمانان نیز بود، کشید. ایرانیان کتابهای فراوان به زبان عربی نوشتند و یا پهلوی ترجمه کردند و صرف و نحو قوم فاتح را نیز سروسامان دادند. حدود سیصد سال خط کوفی خط رسمی ایران و عربی زبان حکومتی ایرانیان بود، گر چه بعد از این سه قرن در خط و زبان تغییراتی داده شد، ولی خط ایرانیان بطور اخص در قالب همان الفبای عرب ماند و واﮋه های بسیاری هم از آن زبان وارد زبان ایرانیان شد. ولی این زبانها و به ویژه فارسی که زبان ارتباطی و مظهر پیوند ایرانیها بایکدیگر بود، روبه روز غنی تر و بارورترمی شد؛ چنان که ایرانی نژادان ازمرزهای هند تا بغداد این زبان را بانوشتن کتابها و سرودن شعرها پاسداری کردند و بسیاری از اقوام غیرایرانی، آن را به کار بردند.
از مقولۀ زبان باهمین مختصر می گذریم و به خط و سیر تکاملی آن می پردازیم: آنطور که گذشت و می دانیم خط امروز ایرانیان با یادگیری از الفبای عرب نگاشته می شودو تعداد الفبای ایرانی بشمار ۴ حرف بیشتر از الفبای عرب است.
حدود قرن سوم هجری شخصی بنام ابوعلی محمد مقله که ایرانی الاصل و اجدادش از مردم فارس بودند، با استعدادی بی نظیر و باور نکردنی، شش نوع استیل مختلف خط را که به اقلام شش گانه معروفند، ابداع کرده و در بغداد که آن زمان مرکز حکومت عباسیان بود به کرسی کتابت و تعلیم نشاند. ابوعلی به علت سعایت و بدگویی بدخواهان- با توجه به شخصیت علمی و هنری و سیاسی اش به عنوان وزیر دربار متوکل- در زمان خلیفه الراضی با اره بطرز وحشیانه ای پس از قطع دو دست و زبان مقتول شد. امروز شش نوع خط ابداعی ابو علی محمد مقله موجود داست و نوشته های بسیاری بشکل قطعات و کتیبه ها از خوش نویسان قدیم و جدید در دسترس ماست، ولی به غیر از دو نوع خط نسخ و ثلث، چهارنوع دیگر به علت مشکلاتی که هنگام خواندن و نوشتن پدید می آوردند، متروک ماندند.
تا حدود قرن هشتم هجری فقط همان دو نوع خط نسخ و ثلث در ایران و منطقه حکمرانی اعراب وجود داشت. در این برهه، ضعف حکومت مرکزی اعراب، فرصتی به دست هنرمندان ایرانی داد تا از پویائی فرهنگ ایرانی در جهت تکامل هنر خط نیز بهره گیرند. خواجه تاج سلمان هروی، خط تعلیق را در زمان تیمور گورکانی در هرات به کرسی کتابت می نشاند و پس از او هنرمندی پر مایه و اهل تبریز بنام میرعلی هروی به سال ۸۰۰ هجری با آمیختن دو خط تعلیق و نسخ، زیباترین و شکیل ترین و موزون ترین خط فارسی را به نام نستعلیق ابداع می کند که عروس خطوط شرقی خوانده می شود. ازآن زمان تا به امروز، انبوه عاشقان و شیفتگانش، در راه اعتلا و زیباتر نگاشته شدن این خط به گستردگی تمام خاک ایران زمین و هند و عثمانی و غیره، زحمات بسیاری را متحمل شده اند.

چه بسیاراند آنانی که تاریخ خوش نویسی و خط نامی از آنان به یاد ندارد و چه بسیاراند آنان که در عین غنای روحی و هنری، در نهایت فقر مادی زندگی را ترک کرده اند. هم اینان بودند که قبل از اختراع چاپ رسولان و پیام آوران راستین، علوم ، تاریخ و اخبار و آداب و رسوم گذشتگان ما بودند. شکوه ها و گله مندی های این هنرمندان در آثار باقی مانده از ایشان فراوان بچشم می خورد و بارزترین نمونه آن شعری از میرعلی تبریزی(هروی) است:
عمری از مشق دوتا بود قدم همچون چنگ
تا که خط من بیچاره بدین قانون شد
طالـب مـن همه شـاهـان جهانند ولـی
در بخاراجگر ازبهرمعیشت خون شد

گفتیم که گسترۀ کوشش در کارخوشنویسی وسعت زیادی داشت. بااین حال، مقام خوشنویسان ایرانی بسیار فراتر ازمقلدان آنهاست. اینان در طول قرون، مقام خوشنویسی را به جایی رساندند که کمتر نظیری بر دوام و اصالت آن می توان در تاریخ هنرهای گرافیکی سراغ کرد.
پس از میرعماد، هنرمندان بزرگ یکی پس از دیگری با همتی شگرف به اصلاح و رفع نقیصه های خوشنویسی پرداختند و هریک عیبی از آن ستردند و جلوه ای بر آن افزودند.
و مختصر می توان گفت که در پی او بود که جعفر بایسنقری و سلطانعلی مشهدی و اظهرتبریزی در خط نستعلیق به کمال رسیدند.
در مسیر پدیدار و کامل شدن خطوط شش گانه، که حدود سه قرن بطول انجامید، خوشنویسی به نام خواجه اختیار گنابادی، از روی خط تعلیق خط شکسته تعلیق را وضع کرد که در نوشتن فرامین و مکاتبات حکومتی بکارگرفته می شد و چون آداب نگارش این خط مشکل و با بافتی فشرده و در هم نوشته می شد، خواننده را با مشکلات بسیاری روبرو می کرد. ازاین رو، دوامی نیاورد و به تدریج از نوشتن آن صرفنظر شد تا آن که در اواخر دوره صفویه ، مرتضی خان شاملو از نستعلیق نویسان دربار شاه سلیمان صفوی، ترکیبات جدیدی را به جهت تند نویسی خط نستعلیق پدید آورد.

خط شکسته ی تعلیق

خط شکسته ی نستعلیق

خط نستعلیق (نقاشی خط) اثر ابراهیم پورعباس

در نتیجه این دگرگونی های کلمات، حروف اندکی خرد شده و دوایر اتصالات آنها سرعت گرفت گاهی نیزحروف به هم متصل می شدند. در این مسیر خط شکسته نستعلیق پدیدار گشت که به مرور زمان تغییرها و تبدیلهایی یافت و شیوه های تازه یی به وجود آمدند.
اساتیدی چون میرزا شفیع حسینی(شفیعا) و میرزا حسن کرمانی و محمد حسن قمی در راه تکمیل هنرخطاطی قلم ها بریدند و هنرها آفریدند تا آن جا که مریدان این نوع خط ، خط شکسته نستعلیق را خط شفیعائی می نامیدند.
پیش ازسالهای ۱۱۵۰-۱۱۸۵، خط شکسته قاعده ای خاص نداشت و بنا به سلیقه نویسندگان این شیوه نگارش دائم در حال تغییر و تبدیل بود. تا آن که درویش عبدالمجید طالقانی، قاعده و دستوری برای این خط ابداع کرد و خط شکسته را به زیباترین حد ممکن رساند. وی، شاعر نیز بود و به خموش تخلص می کرد. دست اجل فرصتی بیش از ۳۵ سال به او نداد ولی در سالیان اندک از شمار و پربار از آفرینش، آنچنان خط شکسته را غنا و زیبائی و کمال بخشیده که حاجت شیرازی در وصف او سروده :
ای گشته مثل به خوشنویسی زنخست
مفتاح قــراین هنر، خــامــۀ تـوست
تـا کــرده خــدا لــوح و قلم را ایجاد
ننوشته کسی شکسته راچون تودرست
پس از درویش، از میرزا کوچک اصفهانی، خواجه حسن فسائی، محمد رضا اصفهانی، میرزا رضی آذربایجانی، میرزا عبدالوهاب نشاط، محمد شفیع شیرازی، احمد انجوی شیرازی، عبدالجواد عنقاو میرزا علی لواسانی می توان نام برد که هر یک در کار خود استادی صاحب نام بوده اند.
یکصد سال پس از فوت درویش، سید علی اکبر گلستانه با آثار درویش آشنا شد و آنچنان در شیوه استاد غرق بود که امروزه شناسائی تقلیدهای او از خط درویش کار آسانی نیست، استاد گلستانه در تهران می زیست در سال ۱۳۱۹ در نهایت تنگدستی به سن ۴۵ سالگی درگذشت.
پس از او، میرزا حسن یزدی و از معاصرین یداله کابلی خوانساری از ستارگان درخشان آسمان شکسته نویسی ایرانند.

نمونه ی خط استاد یدالله کابلی

با همت والای شادروان استاد سید حسین امیرخانی، انجمنی بنام خوشنویسان ایران تشکیل شده (۵۳-۱۳۵۲) که اساتید و فرهیختگانی چون، عباس اخوین، غلامحسین امیرخانی، عبداله فرادی، کیخسرو خروش و بسیار دیگراساتید درآن سهم گرفتند.
در این راستا، جهت آموزش خطوط، نستعلیق، شکسته نستعلیق، نسخ و ثلث پنج مرحله وجود دارد که مراحل مبتدی، متوسط، خوش، عالی، ممتاز، راه و سلوک کلاسیک یا آموزش این هنر شریف هستند. پس از طی دوره ممتاز بنا به تشخیص اساتید، هنرمندان مستعد جهت کسب فیض بیشتر دوره ای تکمیلی را به نام فوق ممتاز طی می کنند که گاهی سالها به طول میانجامد. توفیق یافتگان این مرحله، اساتید آینده و مدرسین انجمن خوشنویسان ایران خواهند بود.
عنصر آفرینش در هنر خط نقطه است و همین نقطه در شیوه نگارش نستعلیق، متحرک و متغیر با حرکات خود از مسیرهای متنوع، اصول ، ترکیب، کسری، نسبت، وضع، قوس، نزول، صعود، قوت، ضعف، دور، سطح، ارسال، تشکیل، ترصیف، اتمام، صفا و شان عبور می کند که به باز آفرینی واقعیت به شکل حروف و کلمات آنهم با زیباترین و پر قاعده ترین شکل ظاهری، تشکیل سطر و صفحه و بالاخره کتابت را که حد اعلای هنر خوشنوس است می دهد. برای نگارش خط نستعلیق که عموماً آشنایان با این شیوه نگارش را در فرهنگ، ما خطاط، یا خوش نویس می نامند، راهی به غیر از آموزش و تعلیم و تعلم وجود ندارد.
در این راه، علاقه و عشق و برخورداری از دستی قوی و پیروی از اصول و قواعد خوش نویس و تمرین و مهارت و فراگیری اصول و قالب ها از استادی فرزانه راهگشا خواهد بود.
شیوه های موجود نگارش در خط فارسی و عرب :
نسخ، ثلث، نسخی حدیث، قصه، دیوان، تعلیق، نستعلیق ، کوفی (قدیم – حدیث) اجازه، مغربی، جلسی دیوانی م

مقاله سیر خط و خوشنویسی فارسی

نظر خود را بگذارید .

تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به کانون مهندسین نور میباشد .

نقشه سایت
قالب وردپرس